"Phải trải nghiệm mới chứng ngộ được" – Quan điểm này có đúng không?
Học thi kệ toát yếu - Ấn Quang Đại Sư
Ngày nay có một quan điểm khá phổ biến rằng: “Muốn chứng ngộ thì phải tự mình trải nghiệm,
chưa trải qua thì không thể biết.” Nghe qua có vẻ rất hợp lý, vì Phật giáo luôn nhấn mạnh việc thực hành và tự mình kiểm chứng. Tuy nhiên, nếu hiểu không đúng, quan điểm này rất dễ dẫn đến tà kiến.
Đúng là Phật pháp không phải để chỉ học thuộc lòng hay tin mù quáng. Đức Phật luôn khuyến khích người học phải Văn – Tư – Tu, tức là nghe học chánh pháp, suy ngẫm cho đúng và thực hành để tự mình chứng nghiệm. Một người chỉ đọc về thiền mà chưa từng ngồi thiền sẽ khó hiểu định là gì. Một người chưa từng thực tập buông bỏ sẽ khó hiểu vô ngã là gì. Một người chưa từng quán chiếu tâm mình sẽ khó thấy tham, sân, si vận hành ra sao. Theo nghĩa đó, trải nghiệm là điều cần thiết.
Nhưng trải nghiệm không có nghĩa là phải tự mình nếm mọi đau khổ, làm mọi điều sai hay tạo mọi nghiệp xấu rồi mới biết đúng sai. Nếu lập luận như vậy thì sẽ dẫn đến những kết luận rất vô lý. Có người nói: “Không biết địa ngục là gì thì cứ sống buông thả, chết xuống địa ngục rồi sẽ biết.” Nếu chấp nhận cách suy nghĩ ấy thì cũng có thể nói: “Không biết thuốc độc nguy hiểm thế nào thì cứ uống thử. Không biết nghiện ma túy ra sao thì cứ thử một lần. Không biết tai nạn giao thông đáng sợ thế nào thì cứ phóng xe thật nhanh.” Rõ ràng đó không phải là trí tuệ.
Điều làm con người khác các loài khác chính là khả năng học từ trí tuệ của người đi trước. Một đứa trẻ không cần phải chạm tay vào lửa mới biết lửa nóng. Người bệnh không cần phải tự nghiên cứu y khoa rồi mới tin lời bác sĩ. Người leo núi không cần đi vào vực sâu mới biết đó là nơi nguy hiểm. Họ biết lắng nghe những người đã có kinh nghiệm và dùng trí tuệ để tránh khổ. Đức Phật cũng vậy. Ngài không dạy chúng ta xuống địa ngục để biết địa ngục có thật hay không. Ngài chỉ rõ nhân nào đưa đến khổ, nhân nào đưa đến an vui để chúng ta lựa chọn ngay từ bây giờ.
Đây cũng chính là ý nghĩa của chánh kiến. Chánh kiến không phải là chỉ tin vì người khác nói, mà cũng không phải là phủ nhận tất cả để tự mình thử hết mọi thứ. Chánh kiến là hiểu đúng nhân quả, hiểu đúng lời Phật dạy, rồi dùng sự thực hành để kiểm chứng trong đời sống. Ví dụ, khi giữ giới ta thấy tâm an hơn; khi thiền định ta thấy vọng tưởng giảm dần; khi quán chiếu ta nhận ra cơn giận sinh rồi diệt; khi niệm Phật ta thấy tâm bớt tán loạn. Đó là những điều có thể tự mình chứng nghiệm mà không cần phải tạo ác nghiệp.
Ấn Quang Đại Sư nhiều lần cảnh báo rằng người thời mạt pháp rất dễ nhầm lẫn giữa trải nghiệm và chứng ngộ. Có một vài cảm giác đặc biệt, một vài trạng thái an lạc hay một vài trải nghiệm tâm linh không có nghĩa là đã chứng đạo. Cũng như việc nếm một giọt nước biển không có nghĩa là đã hiểu hết đại dương. Nếu không có chánh kiến từ kinh điển và sự hướng dẫn của thiện tri thức, người tu rất dễ nhầm vọng tưởng là giác ngộ, nhầm cảm xúc là trí tuệ và nhầm ngộ là chứng.
Vì vậy, nói “phải trải nghiệm mới chứng ngộ được” chỉ đúng khi trải nghiệm ấy là thực hành đúng chánh pháp. Còn nếu hiểu rằng phải trải qua mọi điều, kể cả điều ác, rồi mới biết, thì đó không còn là chánh kiến nữa. Đức Phật không dạy chúng ta học bằng đau khổ khi đã có trí tuệ để tránh đau khổ. Ngài dạy chúng ta học từ chánh pháp, từ nhân quả và từ kinh nghiệm của các bậc giác ngộ, rồi dùng chính đời sống của mình để kiểm chứng. Đó mới là con đường của trí tuệ.
Chia sẻ từ Admin Thu Hồng (Học thi kệ toát yếu - Ấn Quang Đại Sư).